De derde succesfactor is ontrafeld, gebruik die kennis!

"Er spelen veel emotionele en procesgerelateerde aspecten een rol. Dat is wat we
‘de derde succesfactor’ noemen."

Werken aan een nul-op-de-meterproject is bij lange na niet hetzelfde als het uitvoeren van een standaard renovatieproject. Er moet samengewerkt worden op een andere manier, afgeweken worden van standaard procedures, er ontstaat weerstand bij stakeholders en bewoners en men moet oude structuren loslaten. In het geheel niet makkelijk! Hoe zorg je dat het toch een succes wordt? Door de kennis die er is te gebruiken voordat je begint. Het onderzoek `De derde succesfactor ontrafeld’ koppelt ervaring met renovaties met hoge energieambities aan gedrags- en organisatiewetenschappelijke kennis en ontrafelt zo de processen die komen kijken bij dergelijke renovaties zoals nul-op-de-meter. Behalve een grondig rapport alleen, leidde het onderzoek ook tot allerlei andere en meer laagdrempelige producten waarin de ontwikkelde kennis werd samengebracht, denk aan masterclasses en beknopte ‘kennisbommetjes’. We spreken met Anke van Hal en Maurice Coen, twee van de onderzoekers en delen een aantal belangrijke conclusies.


Van techniek naar sociale wetenschap

Anke van Hal draait al zo´n 30 jaar mee in de wereld van duurzaam bouwen. Waar haar focus eerst lag op de technische kant is deze inmiddels volledig gedraaid naar de meer sociaal wetenschappelijke aspecten die invloed hebben op het maken van duurzame keuzes. Juist in de organisatie- en gedragswetenschappen liggen volgens Van Hal de sleutels verborgen voor succesvolle duurzaamheidsprojecten. Dit is een van de belangrijkste inzichten uit het onderzoek tijdens haar leerstoel ‘sustainable building and development’ waar zij sinds 2007 aan is verbonden. Van Hal: “Al tijdens het schrijven van mijn proefschrift, dat in 2000 uitkwam en zich richtte op de vraag hoe je de ‘gewone’ bouw geïnteresseerd kan krijgen in duurzaam bouwen, merkte ik dat voldoende geld en goed functionerende techniek niet volstaat. Er spelen veel emotionele en procesgerelateerde aspecten een rol. Dat is wat we ‘de derde succesfactor’ noemen. Bij renovaties met hoge energieambitie is het de bewoner die een groot deel uitmaakt van het succes. Je moet niet vergeten dat een woning vaak het kostbaarste bezit is van mensen. Wat komt er bij kijken als je hiermee aan de slag gaat? De gedragswetenschap biedt kennis die zeer bruikbaar is en waar techneuten niet aan denken omdat ze er niet mee zijn opgeleid.”



Het onderzoek is verspreid over twee jaar gedaan door ECN, Nyenrode Business Universiteit en de TUDelft en is ondersteund door BAM. De onderzoeksvraag was: Welke mechanismen uit de gedrags- en organisatiewetenschappen kunnen worden benut om een structureel versnelde toepassing van energiereducerende concepten in de bestaande woningbouw te realiseren? Lees het eindrapport


Innovatie is oude structuren loslaten

Het feit dat de bewoners zo belangrijk zijn, maakt dat de aanpak anders wordt. Het vereist een andere manieren van werken. Dit geldt niet alleen voor de bewoner ook binnen de organisatie verandert er van alles, onder andere in de samenwerking tussen partijen. Dit is wat onderzoeker Maurice Coen, ook verbonden aan de leerstoel van Van Hal, interesseert. Coen: “Hoe werken de mechanismes binnen een organisatie, welk gedrag komt hieruit voort? Dit is van groot belang om te weten voordat je aan de slag gaat met een NOM-project. Voor het onderzoek ‘de derde succesfactor ontrafeld’ hebben we twee Stroomversnellingsprojecten en twee andere projecten onder de loep genomen. Hierdoor konden we de theorie aan de praktijksituatie koppelen en onderbouwen. We weten nu beter welke mechanismen er spelen binnen de organisaties en bij bewoners en hoe je hier het beste mee om kunt gaan. Bij innovatie moet je de oude structuren loslaten, dat is wel duidelijk. Het is nu zaak dat mensen dit soort kennis ook echt gaan inzetten en naar handelen want dit zou zoveel misstanden en vertragingen voorkomen.”

Een wereld aan kennis, maak er gebruik van

De kennis overbrengen op zo´n manier dat er naar gehandeld wordt blijkt nog wel het moeilijkst van alles. Van Hal: “Het is jammer dat het zo moeilijk is om de grote hoeveelheid kennis die er is, we zijn immers al ruim dertig jaar aan het experimenteren met energiebesparing in de bestaande woningbouw, te laten landen bij drukbezette renovatieprofessionals die werken aan bijvoorbeeld een NOM-project. Er is zoveel te winnen met deze kennis; een betere samenwerking, meer betrokken en enthousiaste bewoners en daardoor ook veel tijdbesparing. Al dit soort zaken leveren een grote bijdrage aan het succes van je project.”

De volgende onderzoeksvraag waar Van Hal en Coen zich in gaan verdiepen is dan ook: Hoe zorgen we ervoor dat de kennis en ervaring die is opgedaan door koplopers, in gebruik wordt genomen door alle partijen die met projecten met hoge energieambities bezig zijn.

Friendly visitor while diving

Succesfactoren

Op HomeMates.nl vind je alle kennis en handvatten uit “De derde succesfactor ontrafeld”. Behalve het rapport lezen, kan je hier surfen van kennisbommetje naar reacties van ervaringsdeskundigen, of ga naar een training of masterclass. Doe er in ieder geval je voordeel mee. Hieronder alvast een aantal belangrijke tips van Anke van Hal en Maurice Coen.

Onthaasten

Van Hal: “De bouw heeft altijd haast, alles moet op een bepaalde tijd af zijn en men zit keihard op die deadlines. Alles moet snel. Uit de praktijk blijkt echter dat hoe meer aandacht en tijd je investeert in het begin van het project, hoe meer tijd je hiermee wint op het einde en hoe meer je de kans op succes van het project vergroot. Dit gegeven landt heel moeilijk omdat men gewend is aan die opstartsnelheid. Maar bij een project met hoge energieambitie moet je eerst goed met elkaar kennismaken en investeren in het behartigen van de belangen van betrokken partijen. En echt, uiteindelijk ben je even snel en is de kwaliteit van de renovatie beter.”

Details kunnen doorslaggevend zijn, de bonsai

Van Hal: “Heb oog voor details want in kleine details zitten soms de grootste succes- en faalfactoren verborgen. Neem als voorbeeld het met liefde gekweekte bonsaiboompje van een bewoner in Limburg. Het zou blijven staan maar werd per ongeluk toch omgezaagd tijdens de renovatiewerkzaamheden. Heel verdrietig natuurlijk voor de bewoner maar ook voor de bouwer want het verhaal dat de bouwer kapot maakt waar je van houdt doet snel de ronde. Zo´n fout beïnvloedt dan het succes van een project. Of, een positief voorbeeld, denk aan de brede vensterbanken die kunnen ontstaan als gevolg van buitengevelisolatie . Mensen zijn er dol op. Hier kiezen ze in eerste instantie voor en pas in tweede instantie voor de energiebesparing. Dit soort details worden vaak over het hoofd gezien maar zijn zo belangrijk want kunnen doorslaggevend zijn voor het succes!” Bekijk ook het kennisbommetje Meebeslisser

Organisatiestructuur bepaalt gedrag van de medewerkers

Coen: “Woningcorporaties werken vaak met aanbestedingsrichtlijnen en vaste sjablonen voor documenten en overeenkomsten. Als hierin veel controle- en beheersmaatregelen in zijn opgenomen dan gaan de corporatieprofessionals hier ook naar handelen. Dat is logisch. Dit verhoudt zich echter slecht tot projecten met hoge energie-ambities zoals een NOM-project. Bij een innovatief project is juist ruimte nodig om te kunnen reageren op onvoorziene omstandigheden. Dat kunnen overigens ook kansen zijn. Je hebt flexibiliteit nodig wanneer je een innovatief project ingaat. Wees hier op voorbereid, zorg ervoor dat je mandaat hebt om van de standaarden af te kunnen wijken voordat je begint.” Bekijk ook het kennisbommetje Projectorganisatie met mandaat

Weerstand

Coen: “Als men op weerstand stuit en iemand bijvoorbeeld twijfelt om mee te gaan in een voorstel, schiet men vaak gelijk in de overtuiging. Dit geldt voor weerstand bij bewoners, maar ook bij professionals. Het overtuigen is reageren op de verschijningsvorm van de weerstand, terwijl je je juist bewust moet zijn van de oorzaak. Weerstand ontstaat als er bijvoorbeeld geknabbeld wordt aan een basisbehoefte van mensen, zoals autonomie. In het geval van bewoners, gaat iemand anders beslissen over jouw huis. In het geval van corporaties, moet men aanvaarden dat de aanbieder meer vrijheid krijgt en de corporatie dus niet continu over alles controle heeft. Dit wekt weerstand op. In plaats van te overtuigen kan je echter beter zorgen dat je je bewust bent van de oorzaak. In dit geval het beperken van vrijheid. Je kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat men de vrijheid krijgt om mee te beslissen. Bewoners moeten wat te kiezen hebben, de kleur van de keuken bijvoorbeeld of de kleur van de voordeur of extra´s zoals een opknapbeurt van de wc. Bij professionals speelt hetzelfde mechanisme, ook hier is het aan te bevelen met elkaar te verkennen waar er wel mogelijkheden zijn om mee te beslissen. Deze kennis wordt nog lang niet altijd goed gebruikt. Bekijk ook het kennisbommetje Weerstand


Van Hal initieerde met collega’s HomeMates; een onafhankelijk kennisplatform dat de aandacht wil vestigen op de derde onderbelichte succesfactor van energievriendelijk renoveren (naast goede techniek en voldoende budget). Het platform was vooral gebaseerd op de praktijk maar met het onderzoek ‘de derde succesfactor ontrafeld’ konden de bevindingen ook wetenschappelijk onderbouwd worden. Het hele onderzoek inclusief kennisbommetjes en masterclasse is terug te vinden op HomeMates.nl.


Geschreven door Marieke Buijs i.s.m. Anke van Hal en Maurice Coen